Eski çağlarda Anadolu ve komşu ülkelerde çok tanrılı dine inanılırdı. Bu tanrılar çeşitli işlevleri, yetenekleri ve simgeleri olan insan biçiminde düşünülmüş hayali yaratıklardı. Apollon Smintheus da Anadolu kökenli bir tanrı olarak Gülpınar'da, Söke-Didim'de, İzmir Klaros-Ahmetbeyli ile Antalya Letoon ve Patara'da ve daha birçok yerde karşımıza çıkar.

 

Elimizdeki çeşitli yazılı kaynaklardan Apollon Smintheus hakkında en eski bilgiyi “Ey Smintheus, senin tapınağını çelenklerle hiç mi  süslemedi” diyen rahip Chryses'in duası nedeniyle Homeros'tan işitmiş oluyoruz. Böylelikle büyük ozan bizi Apollon'un hem bir tapınağından hem de Apollon'un bir sıfatı olan Smintheus'dan haberdar etmektedir. Ayrıca İlyada'da yine Homeros'un dizelerinde, Çanakkale-Troas bölgesi ile ilgili “Tenedos'un güçlü kralı Smintheus dinle beni”  sözcükleriyle de karşılaşmaktayız.

 

Troas kıyılarında Apollon'a küçük sunaklarda tapınıldığı ve onurlandırıldığı görülür. Gülpınar'daki tapınak ise yörenin en görkemli bilicilik merkezidir.

 

Apollo Smintheus insanları korur ancak gerektiğinde de cezalandırır. Bu işlevleri ile ilgili olarak antik yazar Polemon, Troas kentlerinden Chrysa Apollon rahibinin yakışık almaz bir davranışı yüzünden kendisine hiddetlenen Apollon'un Chrysa halkına gönderdiği farelerle ekinlere zarar verdirterek rahipi ve halkını cezalandırdığından bahseder ve devam ederek rahibin, Apollon'u onurlandırmak için ona Smintheus adında bir tapınak yaptırdığını ve bu isimden gelen Smintheus sıfatını verdiğini söyler.

 

Diğer taraftan 'fare' anlamına gelen ve Apollon'u temsil eden 'Smintheus'u ve Anadolu halkına karşı olumlu işlevini Homeros, İlyada destanında şöyle anlatır; Troia'ya savaşa giden Yunan ordusu yol üzerindeki kentleri yağmalar, kadın ve kızları kaçırır. Gülpınar'a-Chrysa'ya? uğrayan Yunan ordusunun başındaki Akha kralı Agamemnon, Apollon Smintheus tapınağının rahibi Chryses'in kızı Chryseis'i odalık olarak kaçırır. Baba kızını almak için defalarca Agamemnon'a çıkar ve ona armağanlar, kurtarmalıklar götürür ancak kızı bir türlü geri alamaz. Tanrısı Apollon'a yakarır ve Chryseis'i geri getirmesini ister. Öfkelenen Apollon Yunan ordusuna okları ile farelerden bulaşan veba salgınını salar. Yunan ordusu vebadan kırılır. Agamemnon sonunda kızı geri verir. Chryseis İthaka kralı Odysseus'un gözetiminde Chrysa'ya?-Gülpınar'a getirilir ve şükran olarak tanrı Apollon'a tapınakta kurbanlar kesilir.

 

Bu konular, tapınağın kabartmalı frizlerinde (relief) ve bezemeli sütunlarında ilk defa bir tapınağın mimari elemanlarında süsleme olarak karşımıza çıkar. Apollon burada kötülükleri cezalandırmıştır. Ayrıca farelere ve onların verdikleri zararlara karşı da insanlara yardımcı olur. Tahıllara ve ambarlara zarar veren fareleri de bu kez yine okları ile öldürür. Baba tanrı Zeus ile Leto'nun oğlu tanrıça Artemis'in kardeşi olan Apollon, Homeros'un destanı İlyada'da Anadolulu olduğunu göstermiş ve Yunanlı tanrıça Athena'ya karşı Anadoluluların-Troialıların yanında olmuştur. Fare kültü ile ilk kez Troas bölgesinde onur gören Apollon, Troia savaşları boyunca önemli kararlarda tanrılar katında her zaman Troialıların yanında olmuştur.

   

 

Apollo Smintheus tapınağı frizlerinde ve bezemeli sütunlarında İlyada destanında sözü edilen Troia savaşları ile ilgili çok önemli olaylar anlatılmıştır; Troia Kralı Priamos'un oğlu Hektor'un, Akhilleus'un can dostu Patraklos'u öldürmesi; Akhilleus'un büyük öfkesi; annesi Tethis'in baba tanrı Zeus'dan oğlu için yeni silahlar istemesi ve oğluna Patraklos'un yasında silahları vermesi; Akhilleus ile Hektor'un kavgası; Hektor'un öldürülmesi ve Akhilleus tarafından arabasına bağlanarak Troia surları çevresinde sürüklenmesi ve Priamos, karısı Hekabe, kızı Kassandra ve gelini Andromakhe ile tanrı Apollon'un surlarda olayı seyretmesi ve İlyada'nın 24. bölümünde anlatılan Hektor'un karısı Andromakhe'nin kocası için yas tutma sahnesi ile destan biter. Sözünü ettiğimiz bu olayların hemen hepsi Smintheion kabartmalarında ünik olarak karşımıza çıkar. İlyada anlatımları çeşitli çağlarda vazolar üzerinde, duvar resimlerinde, mermer lahitlerde betimlenmişlerdir. Ancak bir tapınakta, ilk kez olarak Gülpınar Apollo Smintheus kutsal alanında karşımıza çıkar.