Apollon Smintheus tapınağının plastik yapıtları içinde önemli bir yer işgal eden friz levhaları, Homeros’un - İlyada destanı betimlemeleri ve Troia ile ilgili diğer söylenceleri kapsar. Çoğunluğu İlyada tasvirleri biçiminde karşımıza çıkan friz levhalarının durumları Columnae caelatae’lerde olduğu gibi çok tahrip olmuştur. Ancak yine de İlyada bölümlerine göre friz blok ve parçalarını sıralamak olanaklıdır. Bu sıralama ile konu bütünlüğü önemli bir biçimde Smintheion plastiğinde betimlenmiştir. Friz levhaları; Homeros’un İlyada destanındaki bölüm kurgularına göre sıralanmıştır.

 

Khiron - Akhilleus    

F r i z (1)

 

Akhilleus’un babası Peleus, oğlunu eğitim için kentaur Khiron’a teslim eder. Khiron Yunan kahramanlık öykülerinde  insancıllığı ve sempatik kişiliği ile  hiç bir zaman hayvan olarak tanımlanmak istenmez. O bir öğretmen, doğruluğun, bilgeliğin, biliciliğin ve dinselliğin temsilcisi ve simgesidir. Bu ayrıcalıklı kişiliği ile Khiron Akhilleus’un eğitmenliği yanında, onun can arkadaşı Patroklos’un da müzik öğretmenidir.      

        

Telamonoğlu Aias - Menelaos  ve  Patroklos 

F r i z  (2) 

        

Patroklos, hem can arkadaşı Akhilleus’un savaşa katılmamasına, hem de tanrıların Troyalılar lehine ağırlık koymasına çok üzülür. Onun en büyük arzusu, arkadaşı yerine savaşa katılmak ve Akhalar üzerindeki karabulutları dağıtmaktır. Bunun için de Akhilleus’un silahlarını kuşanmak ister. Arkadaşının arzusuna karşı koyamayan Akhilleus ona silahlarını kuşanması için izin verir. Troialılar savaşa katılan Patroklos’u  kuşandığı silahlardan ötürü Akhilleus sanmışlardır. Patroklos başlangıçta büyük yiğitlik göstererek Troyalı önderleri öldürür. Bunlar arasında Likyalı önder Sarpedon da vardır . Anadolulu tanrı Apollon destanda Patroklos’un karşısına çıkar ve döğüşün seyrini değiştirir. Zırhını düşürür, arkasından Dardanos’lu Panthoosoğlu Euphorbos, Patroklos’u sırtından kargı ile yaralar. Panikleyen Patroklos’u Hektor görür ve öldürür.

          

Savaş alanındaki büyük döğüşü ve Patroklos’un öldürüldüğünü gören Menelaos, yurttaşının yanına ulaşır. Troyalılar da Patroklos’un cesedini bırakmak istemezler. Ona ilk kargıyı atan Pantoosoğlu Euphorbos da oradadır. Daha sonra Menelaos tarafından öldürülür. Hektor Patroklos’u öldürdükten sonra onun silahlarını alır. Bu olay Menelaos tarafından görülür ve Telemanoğlu Aias’a anlatılır.

        

Destanda olay sonrası Patroklos’un ölüsünün geri alınması ile ilgili birçok kavgadan sözedilir. Troyalılar ölüyü vermek istemezler, Akhalar geri almak için büyük çaba harcarlar. Sonunda Patroklos’un cesedi Troyalıların elinden kurtarılır ve Akha ordugahına götürülür.   

                  

İkili Mücadele, Menelaos - Podes?  

F r i z (3) 

 

İlyada’nın  XVII. bölümünde Patroklos’un ölüsü ve Akhilleus’un silahları etrafında birçok kavganın ve teke tek mücadelelerin yapıldığını ve bir bölümün tamamen bu olaylara ayrıldığını Homeros’un dizelerinden izlemekteyiz

        

 Daha genel bir tanımlama yapmak istenirse, bu ikili kavganın İlyada’da anlatılan ikili mücadelelerden biri olabileceği ve Troialı Akhalı kavgasından bir kesit olması mümkündür. Friz levhasının tamamının bulunamamış olması da, bu konuda tahmin yürütmeyi zorlaştırır.

 

Akhilleus – Patroklos - (Thetis) / Briseis ve Nestor - Phoiniks - Odysseus

F r i z (4)

 

Smintheion’da iyi korunmuş friz levhaları içinde yer alan ve bir figürün kim olduğunu saptamada bize yardımcı olan, ilk kez başı ile  birlikte bulunmuş insan figürlü bir frizdir. Yapıtta anlatılan konu, bizi tekrar Patroklos’un ölümüne götürür. Friz üzerinde altı insan figürü yer almaktadır.

 

Friz üzerinde daha önce gördüğümüz örneklerde olduğu gibi, destandan alınan ve birbirini tamamlayan iki konu işlenmiş olmalıdır. Agamemnon ile Akhilleus arasındaki kavganın sona ermesi, Akhaları sevindirirken, Patroklos’un ölümü başta can dostu Akhilleus’a ve diğerlerine büyük acı verir.

 

Yoldaşına verdiği silahların onu öldüren  Hektor tarafından soyulması , Akhilleus’u çok üzer. Bunun üzerine annesi Thetis tarafından avutulur. Daha sonra Hephaistos’un yeni yaptığı silahlara kavuşur. Thetis’in taşıdığı “ tanrı armağanları ” oğluna tanrı Hephaistos’un yaptığı yeni silahlar olmalıdır. I. sahnede  yer alan üç figür soldan sağa doğru tanımlanırsa, klinenin sol köşesinde oturan figür Akhilleus, kline üzerinde yatanın Patroklos ve Akhilleus’un tam karşısında, klinenin sağ başında ayakta duran kadın da birinci yorumumuza göre; anne Thetis’dir . Çünkü klinenin sol alt köşesinde ve ortada altta betimlenen zırh ve kalkan, bizce Thetis tarafından getirilen yeni silahlardır.

        

Zeus’un Karar Vermesi

F r i z (5)       

 

Hektor’un kaderi üzerine tanrıların kararları.

Zeus’un terazi ile Hektor aleyhine karar vermesi.

 

Athena, Akhilleus - Hektor, Apollon

İkili  Mücadele

F r i z (6) 

 

Destandaki konu akışına göre inceleyeceğimiz friz (5), özgün boyutlarından eksik olarak ele geçirilmiştir.

 

Her iki frizde işlenen temel konu, Hektor’un ölümüne  kurgulanmıştır (5-6).  Hektor ile Akhilleus kavgası destanda tanrıların kavgası gibi tanımlanmak istenir. Zeus, Athena ve Apollon bu kavganın baş aktörleri olarak önemli roller oynarlar. Zeus’un kararı ile Hektor’un ölümü kesinleşir.

 

Başka İlyada betimlemeleri içinde, Smintheion frizinde (5)  anlatılan olayların yakın  örnekleri, bugün için ele geçirilememiştir. Ancak adaletli davranmak isteyen tanrıların, özellikle baş tanrı Zeus’un yaptığı gibi tartarak hak arama veya cezalandırma işleminin; Hektor’un cesedinin geri alınması için fidye ödenirken tartılma olayının   betimlendiğini biliyoruz. 

        

Zeus, Hektor’un ölüm kararını verdikten sonra, savaş alanında büyük kavga başlar. Akhilleus’un Athena tarafından  yüreklendirildiği görülür. Anadolulu tanrı Apollon da Athena ile birlikte olayın içindedir. Athena Akhilleus’u  yüreklendirirken, Hektor’u da Deiphobos kılığına sokarak Akhilleus ile dövüşmesi için tahrik eder. Apollon, Zeus’un kararından sonra Hektor’u kaderine bırakır. Çünkü Zeus artık Akhilleus’un ve Akha’ların tarafındadır. Homeros bu olayı ve tanrıların taraflı olmasını destanda çok güzel anlatır .

        

Akhilleus - Automedon

Hektor’un  Cesedinin Sürüklenmesi

F r i z  (7) 

 

 

Priamos, Andromakhe - Kassandra

Apollon ve Hekabe’nin, Troia Surlarından Olayı İzlemeleri

F r i z  (8)      

                  

Homeros olayın gelişimini çok açık bir biçimde anlatır. Akhilleus, Priamos’un oğlu Hektor’u öldürdükten sonra, cesedini  ayaklarından arabasına bağlayarak  sürüklemeye başlar. Olay Troia surları üzerindeki Priamos ve ailesi tarafından acı içinde izlenir. Akhilleus, Hektor’un cesedini Troia surlarından sonra kendi barakasına kadar sürükler. Daha sonra Akhilleus  katafalkta yatmakta olan  Patroklos’un etrafında da aynı sürükleme olayını tekrar eder.Akhilleus Hektor’un cesedini üçüncü kez, Patroklos’un gömülmesinden sonra, can yoldaşının mezarının çevresinde sürükler.

                           

  Priamos’un Akhilleus’tan Hektor’un Cesedini Geri  Almaya Gitmesi

F r i z (9)                    

          

Destanda Akhilleus’un Patroklos’un öcünü almak için Hektor’u öldürdükten sonra hırsına yenilerek, onun ölüsüne dahi eziyet ettiğini görürüz. Bu olay krallık ailesini çok üzer ve cesedin geri alınması için girişimlerde bulunulur. Priamos’un olayda kurtarıcı olduğunu ve olayın olgunlaşmasında da Zeus’un etkin olduğunu yukarıdaki dizelerden anlarız. Zeus, İris aracılığı ile Akhilleus’un annesi Thetis’i “gümüş ayaklı tanrıçayı” devreye sokar. Zeus’un arzusunu ileten Thetis, oğlundan olumlu yanıt alır. Bunun üzerine, tanrı Zeus  olaya tekrar müdahale eder ve Priamos’un Akhilleus’un karagahına gitmesi gerektiğini İris aracılığı ile Priamos’a duyurur

 

Priamos’ un Akhilleus’a – Akha Karargahına Hektor’un Cesedini Almak İçin Yola Koyuluşu

Hermesias ile Karşılaşması

F r i z (10)              

                    

Homeros'da Zeus’un acılı babaya yardım etmek istediğini ve bu görevi tanrı Hermes’e verdiğini anlıyoruz. Homeros destanda, Zeus ile oğlunu konuştururken, ona Hermeias olarak hitap ettiğini görürüz. Hermeias babasının sözünü tutar ve kimlik değiştirerek Troia ovasına gider .

 

Priamos ile Akhilleus’un  Karşılaşması

Hektor’un Cesedinin Geri Alınması

Friz (11)

 

     Homeros İlyada’nın 24. kitabında, Priamos’un Akhilleus’a olan ricasını çok görkemli ve güzel bir biçimde anlatır. Akhilleus tarafından öldürülen oğlunun cesedini geri almak için, Priamos’un çok değerli hediyelerle  onun çadırına gittiği belirtilir.

 

 

Ağıt Yakması, Hekabe ve Helena

F r i z (12) 

                  

Homeros yukardaki dizelerde bize Hektor’un ölüsünün Troia’ya getirilişini ve karısı Andromakhe, annesi Hekabe ve yengesi Helena’nın beraberce ona yakdıkları ağıdı açığa vurmaktadır. Smintheion friz parçası (12) üzerinde betimlenen figürleri İlyada’nın ışığı altında adlandırmamız mümkündür.

          

 

Akhilleus’un Troilos’u Öldürmesi

F r i z (13)  

 

            Smintheion frizinde (13) anlatılan olay, Akhilleus’un Troilos’u öldürmesidir.

              

Akhilleus’un Penthesileia’ yı Öldürmesi

F r i z (14)    

                  

    Amazon kraliçesi Penthesileia’nın Akhilleus tarafından öldürülmesi.

        

Palladion’un Kaçırılışı   

F r i z (15)  

          

Diomedes ikilisinin Palladion’u çalması ve kutsal alanı yağmalamaları.

        

Pallas Athena (Palladion?) ve Troia’lı Arabacı 

F r i z  (16)  

 

 

Savaşcı

F r i z  (17) 

 

Korunagelen yüzeyde kalkanlı bir figür ile büyük bir ağacın gövdesi yer alır. Sağda betimlenen savaşçı figürü çok tahrip olmuştur. Vücudunun büyük bir bölümü (baş, sağ kol ve bacaklar) kayıptır. Sol kolu ile taşıdığı kalkanının biçimsel özelliği korunamamıştır.

 

Savaşçılar ve Tanrılar veya Akhalı Kahramanlar

F r i z  (18)  

 

Friz yüzeyi çok tahrip olduğu için, friz taçlandırması ve betimlenen konuyu oluşturan figürlerin, tanımlanması çok zordur. Fakat Smintheion friz levhalarında yüzey kullanımında saptadığımız iki konulu betimleme, olasılıkla bu blok üzerinde de karşımıza çıkar. Levhada yer alan figürleri iki bölümde incelemek mümkündür. Solda olasılıkla bir kavga sahnesi betimlenmiştir. İzlenebilir şekli ile sola hamle eden bir kalkanlı savaşçı, elinde mızrağı (?) ile tasvir edilmiştir.. Onu izleyen ikinci figür,  dairesel kalkanı ile  yerden kalkar biçimde betimlenmiş bir savaşçı olmalıdır. Bloğun sağında yer alan üç figür, olasılıkla bir olayı izlemektedirler. Kimlik saptamasının olanaksız olduğu figürler için iki olasılık ileri sürülebilir: Bunlar Olympos’tan Akha - Troia savaşını izleyen tanrılar veya Agamemnon ile Akhilleus arasında  odalıklarının  sebep olduğu küsme ve çekişme nedeniyle, olayları tartışan Akhalı önderlerdir.

 

Palladion(?)

F r i z   (19)  

 

Sağ kenarda vücudu kopmuş bir figür yer alır. Onun sağında ise kare tabanlı kaide ve üzerindeki heykelden kalan parça ile levhayı tanımlamak mümkündür.

 

Friz bloğunun çok tahrip olması ve yalnızca küçük bir bölümünün ele geçirilmesi, betimlenen konunun içeriğini saptamayı güçleştirmektedir. Fakat, korunagelen biçimi ile kaide  ve üzerinde olması gereken heykeli düşünürsek; kuşkusuz tekrar tanrıça Athena’nın yine Pallas epitethonu ile karşılaştığımızı düşünebiliriz  Kaidenin sol tarafında izi kalan figür, Athena kutsal alanında hizmet veren bir rahibeye ait olmalıdır. 

        

Smintheion kutsal alanında bugüne kadar gün ışığına çıkarılan ve Gülpınar, Apollon Smintheus Tapınağı Depo-Müzesi’nde korunan friz sayısı ondokuz adettir. Bu levhaların büyük bir bölümünün çok tahrip olduğunu verdiğimiz örneklerden anlamak olasıdır. Tapınağın temenosu içinde ele geçirilen friz bloklarını in situ olarak adlandırma olanağımız yoktur. Çünkü kutsal alanın Bizans Döneminden zamanımıza kadar çok tahribata uğradığı ve mimari elemanların zaman içinde yer değiştirdiğini biliyoruz. Bu nedenlerden ötürü, friz levhalarının yapının hangi cephelerine ait olduklarını saptamak olanaksızdır. Ancak Homeros’un İlyada destanı ile ilgili kabartmalar, destanın akışı (kurgusu) içinde belirli bir sıra oluştururlar.

        

 Smintehion friz levhalarında belirlenen konuları, incelediğimiz örneklerin ışığı altında, iki ana bölümde toplayabiliriz. Bunlar, ağırlıklı olarak Homeros’un İlyada destanından alınan Akha - Troia savaşlarıdır. Bu birinci bölümde tanrıların çekişmelerini, her iki tarafın kahraman ve kadınlarının ön plana çıkarıldığı maceraları  izlenir. İkinci bölümde ise, Troia’nın düşmesi ile acı gerçek ortaya çıkmıştır. Bu olaylar da yine destanlar çember sınırları içinde anlatılmak istenmiştir. Apollon Smintheus tapınağında, mimari tasarım  içinde 80 friz levhası yer alır. Ancak elimizde korunan yalnız 19 tane friz levhası vardır.